Wandrinus Johannes Val, dominee in Westervoort (1914-1943)
Algemeen
In 2026 bestaat Westervoort 1300 jaar. Naar aanleiding van dit heugelijk gebeuren is een boek geschreven getiteld: ‘Westervoort, 1300 jaar een dorp tussen Neder-Rijn en IJssel’. Onderstaand verhaal is een fragment uit dit boek. Het boek is te koop bij Bruna, Dorpsplein 25a te Westervoort. Het kost
€ 20 -, exclusief verzendkosten.
Willem Vlijm
Wandrinus Johannes Val werd geboren op 9 februari 1875 te Rotterdam. Hij studeerde in Utrecht theologie. In 1902 werd hij als dominee benoemd in Beervliet (Zeeuws-Vlaanderen). In 1914 werd Val benoemd in Westervoort. Hij ging wonen in de hervormde pastorie aan de Dorpstraat.
Op 17 september 1930 trouwde Wandrinus Johannes Val met Gerritdina Pak. Voor die tijd nam zijn ongetrouwde zuster Alida de taak als domineesvrouw op zich.
Goed mens
Dominee Val stond bekend als een goed mens die veel voor Westervoort heeft betekend. Vanuit het wijkgebouw Rehoboth werden veel activiteiten ontwikkeld. Hij organiseerde onder andere de jaarlijkse uitstapjes voor de kinderen die naar de zondagschool gingen. Een van die uitstapjes was naar Zandvoort. Het was een feestelijke dag, veel zingen, pootje baaien, dat vond de dominee heerlijk. Plechtig in zijn pak, de broekspijpen opgerold, liet hij zich verwennen door het water dat over zijn voeten liep.
De pastorie was een gastvrij huis, men was er altijd welkom. Of men op verhaal wilde komen of gewoon even langsgaan voor een goed gesprek, men vond er altijd een luisterend oor. De pastorie had een grote tuin waarop appels, peren en pruimenbomen stonden. In de tuin ernaast stonden planten, bloemen, frambozen en bessenstruiken. De kinderen konden al die lekkernijen natuurlijk plukken. In de oogsttijd werd het fruit gul weggegeven.
Een goede kennis zei over dominee Val het volgende: ‘Hij legde een grote nadruk op het leven van Jezus en was minder dogmatisch’. Die richting kenmerkte zich door een grote verdraagzaamheid ten opzichte van andere religies en denkwijzen. Dominee Val had een goed contact met de plaatselijke pastoors zoals Wolffenbuttel, Hoogveld en Kamerbeek. Op 4 mei 1942 vierde dominee Val zijn 40-jarig ambtsjubileum.
De Tweede Wereldoorlog had een grote impact op het gezin van dominee Val. Al vroeg werden joden in hun huis opgenomen. In 1942 moest de Nederlandse kuststreek worden ontruimd voor de aanleg van de Duitse Atlantikwall. In november van dat jaar werd Val vanuit Katwijk benaderd met de vraag of hij een familie, die op last van de Duitsers hun woning had moesten verlaten, onderdak kon verlenen. Hij stemde natuurlijk in met dit verzoek, immers hij dacht deze mensen te kennen. Jarenlang had hij met zijn familie bij dit gezin hun vakantie doorgebracht en daaraan bewaarden zij altijd prettige herinneringen. Maar wat dominee Val niet wist was dat dit gezin na de Duitse inval fanatieke NSB’ers waren geworden. Kort daarna kreeg dominee Val het verzoek om een onderduikadres te vinden voor een acht jarig joods meisje. Haar naam was Lotti Brinkman. In januari 1943 kwam zij naar de pastorie, zij ging door als een evacuee en ging naar de school van meester Vollema.
En daar bleef het niet bij. Een joodse familie, met de schuilnaam ‘Van Buren’, bestaande uit een oudere vrouw, een volwassen zoon en dochter kwamen in de pastorie ‘logeren’. Later werden de zoon en dochter, met hulp van dominee Val, op een ander adres ondergebracht. En daar zat je dan, in een pastorie met ‘goede en foute Nederlanders’. Mevrouw ‘Van Buren’ kon de situatie niet aan, zij raakte geestelijk in de war. Ze begon dingen te vertellen waardoor ze zichzelf en degenen die haar hielpen in gevaar konden brengen. De spanning in huize Val was te snijden. Je moest er niet aan denken dat het NSB-gezin de boel zou kunnen verraden. Er moest wat gebeuren. Dominee Val benaderde de familie Laponder uit de Nieuwgraaf en die zegde toe dat mevrouw ‘Van Buren’ in hun huis op te zullen nemen. Maar dat bleek geen goede keus. Volslagen in de war, in nachtkleding en op blote voeten liep zij naar de pastorie terug. Natuurlijk werd zij weer door de dominee en zijn vrouw in huis opgenomen. De situatie werd zodanig onhoudbaar dat mevrouw ‘Van Buren’ in het psychiaters ziekenhuis in Wolfheze werd opgenomen.
De hele situatie had dominee Val zodanig aangegrepen dat hij besloot met emiraat te gaan. Dit voornemen was mede ingegeven dat het hem te veel werd omdat hij o.a. ruim een jaar met de onderduikers in zijn huis moest omgaan. Hij trok zich deze situatie zodanig aan dat hij in een verpleeghuis in Arnhem werd opgenomen. Daar overleed hij op 13 oktober 1943 op 68-jarige leeftijd. Van zijn voorgenomen emiraat had hij dus nauwelijks kunnen genieten.
Zijn vrouw Gerritdina overleed in 1984.
