De Westervoortse kermis tot WO II

In 2026 bestaat Westervoort 1300 jaar. Naar aanleiding van dit heugelijk gebeuren is een boek geschreven getiteld: ‘Westervoort, 1300 jaar een dorp tussen Neder-Rijn en IJssel’. Onderstaand verhaal is een fragment uit dit boek.

Willem Vlijm

Inleiding

We zijn op zoek gegaan naar het jaar waarin de eerste kermis in Westervoort plaatsvond. In het weekblad van Den Helder en Het Nieuwe Diep, van 9 oktober 1843, vonden we het bericht waarin De kermis in Westervoort niet is verzet. Opvallend was dat in een regel ervoor stond De Sultan heeft het leger van Constantinopel opnieuw gereorganiseerd. Westervoort haalde in 1843 dus Den Helder en Constantinopel. Of hiermee inderdaad ons dorp Westervoort wordt bedoeld, weten we niet zeker.

In de Arnhemsche courant, van 5 oktober 1867, lazen we een artikel waaruit bleek dat B&W van Westervoort weinig begrip had voor de impact van het kermisgebeuren. Na een jaar hard werken mocht men toch wel één weekend helemaal losgaan? Er mocht in dat jaar wel kermis worden gehouden, maar onder één voorwaarde: er mocht geen muziek worden gemaakt. In de Arnhemsche courant lazen we het bericht dat de Westervoortse middenstand veel last had van dit raadsbesluit.
In 1871 was muziek op de kermis weer aan een aantal mitsen en maren gebonden. Het werd liedjeszangers, orgeldraaiers en straatmuzikanten verboden om tijdens de kermis muziek ten gehore te brengen. Na het ontslag van burgemeester De Rooij in 1875 werd de kermis in dat jaar uitbundig gevierd. In een artikel in de Arnhemsche courant, van 15 oktober 1875, lazen we dat de kermis dat jaar druk werd bezocht.

De kermis en geestelijkheid

We weten niet of de vechtpartijen op de kermis de reden waren, maar pastoor Wolffenbuttel had ooit vanaf preekstoel openlijk gezegd: ‘k Ben blij dat de beestenmarkt is afgelopen’.
In 1907 schreef de kerkenraad van de Gereformeerde Kerk in Westervoort een brief aan de koningin met het verzoek om in Westervoort op zondag geen kermis te houden. Ook de hervormde ds. Oskamp was fel tegenstander van de kermis. Hij vond de jaarlijkse kermis een ‘zinneloos’ feest.

De Westervoortse kermis tot WO II (2)

Begin 20e eeuw bepaalde de gemeenteraad dat de kermis mocht worden gehouden op de 1e zondag in oktober, op of na 3 oktober. De kermis destijds zag er iets anders uit dan tegenwoordig. Op zondag begon de kermis na afloop van de kerkdiensten in de Hervormde Kerk, de Rooms-Katholieke Kerk, en de Gereformeerde Kerk.
Tijdens het lof op zondagmiddag in de r.- k. kerk was er ’s middags ongeveer een uur pauze. In de jaren tot 1920 mocht er op zondag in verband met de zondagsviering niet gedanst worden. Rond 1920 besloot het gemeentebestuur vergunningen te verlenenvoor het dansen op zondag, maar dan alleen aan de dansgelegenheden die het verst van de dorpskern lagen. Daaronder vielen onder meer café Koenen aan de Klapstraat, café Wieleman aan het einde van de Dorpstraat en café Holland aan de IJsseldijk.
Deze vergunning was ook een zekere tegemoetkoming aan de caféhouders die door de ligging van hun zaal minder kermisbezoekers trokken. De meeste kermisbezoekers bleven immers rond het viaduct en de directe omgeving hangen. Enkele jaren later kregen alle dansgelegenheden een vergunning om op zondag hun deuren te openen. Vroeger werd in de zalen geen entree geheven. Maar wilde je dansen, dan kostte dat vijf cent per dans per paar. Dit bedrag werd tijdens de danspauze door een van de muzikanten opgehaald. Die pauze werd ‘halfuit’ genoemd. Was het geld geïnd, dan volgde de tweede helft van de dans. Tijdens de danspauze bleven de paren op de dansvloer staan wachten. Later werd dit de bekende ‘dubbeltjesdans’. Rond 1930 waren er in Westervoort veel cafés waar tijdens de kermis werd gedanst. Daaronder vielen café C. Rutjes (later Snelder), café Hugen, café Brouwer, café Van der Velden en café Wieleman (allemaal in de Dorpstraat). Verder waren er café Holland aan de IJsseldijk en de cafés Deenen en Koenen aan de Klapstraat.

Tot slot

In dit artikel hebben we u meegenomen door de geschiedenis van de Westervoortse kermis en naar de mensen die haar hebben gemaakt tot het feest dat de kermis anno 2026 is. Een feest van gezelligheid, goede muziek en een drankje, maar bovenal een feest dat onze dorpsgenoten met elkaar verbindt.